डिजिटल अरेस्ट : एक नवीन सायबर फसवणूक आणि त्यापासून सावध कसे राहावे ?

आजच्या डिजिटल युगात इंटरनेट, स्मार्टफोन आणि ऑनलाइन सेवा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य, खरेदी-विक्री अशा अनेक गोष्टी आता काही क्लिकमध्ये शक्य झाल्या आहेत. मात्र, याच डिजिटल सोयींसोबत सायबर गुन्हेगारीचे प्रमाणही झपाट्याने वाढत आहे. याच सायबर गुन्ह्यांपैकी एक गंभीर आणि वाढता धोका म्हणजे डिजिटल अरेस्ट (Digital Arrest).

डिजिटल अरेस्ट हा कोणताही कायदेशीर प्रकार नसून तो पूर्णपणे सायबर फसवणुकीचा प्रकार आहे. या लेखात आपण डिजिटल अरेस्ट म्हणजे काय, हे कसे केले जाते, कोणाला लक्ष्य केले जाते, त्यामागील मानसिक खेळी, त्याचे परिणाम आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यापासून स्वतःचे संरक्षण कसे करावे, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

डिजिटल अरेस्ट म्हणजे काय?

डिजिटल अरेस्ट म्हणजे सायबर गुन्हेगारांनी वापरलेली एक फसवणूक पद्धत आहे. यात फसवणूक करणारे स्वतःला पोलीस अधिकारी, सीबीआय, ईडी, सायबर क्राईम अधिकारी, न्यायालयीन कर्मचारी किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचे भासवतात. ते फोन कॉल, व्हिडिओ कॉल, ई-मेल किंवा मेसेजद्वारे पीडित व्यक्तीशी संपर्क साधतात आणि एखाद्या गंभीर गुन्ह्यात तुमचे नाव असल्याचा दावा करतात.
यानंतर ते सांगतात की:

तुमच्यावर अटक वॉरंट निघाले आहे
तुमचा आधार/पॅन/मोबाईल नंबर गैरकृत्यांसाठी वापरला गेला आहे
तुमचे बँक खाते संशयास्पद व्यवहारांमध्ये सहभागी आहे
यामुळे समोरच्या व्यक्तीला प्रचंड भीती वाटते आणि ती घाबरून जाते. हीच भीती वापरून गुन्हेगार पैसे उकळतात.

डिजिटल अरेस्ट कसे केले जाते?

डिजिटल अरेस्ट ही फसवणूक साधारणपणे खालील टप्प्यांमध्ये केली जाते:
1. अचानक धमकीचा कॉल
पीडित व्यक्तीला अनोळखी नंबरवरून फोन येतो. कॉल करणारा स्वतःला वरिष्ठ सरकारी अधिकारी असल्याचे सांगतो आणि गंभीर आवाजात बोलतो.
2. गंभीर आरोप
तुमच्यावर मनी लॉन्डरिंग, ड्रग तस्करी, सायबर क्राईम, बनावट कागदपत्रे किंवा देशविरोधी कृत्यांचा आरोप केला जातो.
3. मानसिक दबाव
“आत्ताच सहकार्य केले नाही तर तात्काळ अटक होईल”, “तुमचे बँक खाते गोठवले जाईल” अशा धमक्या दिल्या जातात.
4. डिजिटल नजरकैद
काही प्रकरणांमध्ये पीडित व्यक्तीला व्हिडिओ कॉलवर तासन्‌तास ठेवले जाते. फोन कट करू नका, कुणाशी बोलू नका, पोलिसांकडे जाऊ नका असे सांगितले जाते. यालाच डिजिटल अरेस्ट असे म्हटले जाते.
5. पैशांची मागणी
प्रकरण “सेटल” करण्यासाठी, “जामीन” किंवा “व्हेरिफिकेशन फी” म्हणून मोठ्या रकमेची मागणी केली जाते.

डिजिटल अरेस्टमध्ये कोणाला लक्ष्य केले जाते?

डिजिटल अरेस्ट फसवणूक करणारे खालील लोकांना प्रामुख्याने लक्ष्य करतात:

ज्येष्ठ नागरिक
नोकरी करणारे व्यावसायिक
विद्यार्थी
ग्रामीण किंवा कमी डिजिटल साक्षरता असलेले लोक
सरकारी कागदपत्रांविषयी कमी माहिती असलेले नागरिक
मात्र, प्रत्यक्षात कोणीही याचा बळी ठरू शकतो, कारण फसवणूक करणारे मानसशास्त्रीय दबावाचा वापर करतात.
डिजिटल अरेस्ट ही फसवणूक का यशस्वी होते?
डिजिटल अरेस्ट यशस्वी होण्यामागे काही प्रमुख कारणे आहेत:
सरकारी यंत्रणांची भीती
कायदेशीर प्रक्रियेची अपुरी माहिती
तात्काळ निर्णय घ्यायला लावणारा दबाव
खोट्या कागदपत्रांचा आणि बनावट ओळखींचा वापर
समाजात “पोलिसांचा फोन” याला दिले जाणारे अंधविश्वासपूर्ण महत्त्व

डिजिटल अरेस्ट कायदेशीर आहे का?

नाही. अजिबात नाही.
भारतामध्ये किंवा जगातील कोणत्याही देशात:
फोनवरून अटक केली जात नाही
व्हिडिओ कॉलवर चौकशी करून पैसे मागितले जात नाहीत
सरकारी यंत्रणा कधीही UPI, गिफ्ट कार्ड किंवा क्रिप्टोकरन्सीमध्ये पैसे मागत नाही
जर कोणी असे करत असेल, तर तो शंभर टक्के फसवणूक करणारा आहे.
डिजिटल अरेस्टचे परिणाम
डिजिटल अरेस्टचे परिणाम खूप गंभीर असू शकतात:
आर्थिक नुकसान (कधी कधी लाखो रुपयांचे)
मानसिक तणाव आणि भीती
कुटुंबावर मानसिक दबाव
विश्वासघाताची भावना
काही प्रकरणांत दीर्घकालीन मानसिक परिणाम

डिजिटल अरेस्टपासून स्वतःचे संरक्षण कसे करावे?

डिजिटल अरेस्टपासून वाचण्यासाठी खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:
1. घाबरू नका
कोणताही सरकारी अधिकारी फोनवर अटक करत नाही.
2. कॉल लगेच कट करा
संशयास्पद कॉल असल्यास संभाषण पुढे नेऊ नका.
3. पैसे कधीही पाठवू नका
UPI, नेट बँकिंग, गिफ्ट कार्ड, वॉलेट यामधून पैसे मागितले तर तो नक्कीच घोटाळा आहे.
4. कुटुंबीयांशी चर्चा करा
एकट्याने निर्णय घेऊ नका. कोणाला तरी लगेच सांगा.
5. अधिकृत पडताळणी करा
स्थानिक पोलीस ठाणे किंवा अधिकृत सायबर क्राईम हेल्पलाईनशी संपर्क साधा.

डिजिटल अरेस्टचा अनुभव आल्यास काय करावे?

जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या व्यक्तीला डिजिटल अरेस्टचा अनुभव आला असेल, तर:
तात्काळ सायबर क्राईम हेल्पलाईन 1930 वर संपर्क करा
cybercrime.gov.in या पोर्टलवर तक्रार नोंदवा
बँकेला तात्काळ माहिती द्या
सर्व कॉल रेकॉर्ड, मेसेज, स्क्रीनशॉट जतन ठेवा

निष्कर्ष

डिजिटल अरेस्ट हा कायदा नसून सायबर गुन्हेगारांची एक धोकादायक फसवणूक आहे. माहिती आणि जागरूकता हेच याविरुद्धचे सर्वात मोठे शस्त्र आहे. आपण स्वतः सतर्क राहिलो आणि इतरांनाही याबाबत जागरूक केले, तर अशा फसवणुकींना आळा घालता येऊ शकतो.
“थांबा, विचार करा आणि मग कृती करा” – हा मंत्र लक्षात ठेवला, तर डिजिटल अरेस्टसारख्या फसवणुकीपासून आपण नक्कीच सुरक्षित राहू.